gascon-1

Le trou Gascon en het andere Frans
Vier jaar achtereen hebben we op Canteperdric met een groepje gelezen in Omeros [1990, vert. Jan Eijkelboom 1992] van Derek Walcott [Nobelprijs 1992]. Het epos reflecteert op de geschiedenis van de slavernij en speelt vooral op St Lucia, de schrijver is op dat eiland in de Caraïben geboren en woont er een groot deel van het jaar.
Het koloniale bestuur van het eiland wisselde dertien keer tussen Frankrijk en Engeland. De officiële, ambtelijke taal is Engels, de bevolking spreekt een Creools Frans - ook in Omeros staan aan paar passages, Walcott las deze teksten zelf in De nacht van Omeros [VPRO, 18 juni 1993]:
          'Touchez-i, encore: N'ai fendre choux-ous-ou, salope!'
          'Raak dat nog eens aan en ik zal je kont slijten schoft'
          'Moi j'a dire - ous pas prêter un rien. 'Ous ni shallope,

          'ous ni seine, 'ous croire 'ous ni chœur campêche?'
          'Ik zei nog. leen niks van mijn. Je hebt een kano
          en een net. Wie denk jij dat je bent, grote vent?'
Dit patois gaat terug op de taalschat van slaven in de 16e en 17e eeuw: oud-Frans dus: voir, croire en soir uitgesproken als vwè, crwè en swè. Een fonetisch voorbeeld van dit zuinige, economische taalgebruik:
          Dèpi dé jou, lamétéwo té ja d ion siklon ka pwoché pa asi kotésit; non a-y- sé Bètsi.
          Depuis quelque jours, la météo avait déjà dit qu’un cyclone approchait par ici côte-ci [d’ici] son nom est Betsy.

Tijdens het lezen van Omeros is het handig om op de pc een kaart van St Lucia bij de hand te houden, liefst eentje die je tot de kleinste details kunt vergroten. Omdat wij Omeros gelezen hebben in het Franse departement de Gers [32, Midi Pyrénées] had de kaarte een leuke verrassing in petto. De streek naar het landschap ook wel Frans Toscane genoemd, naar de drank: Haut- , Bas-Armagnac en Tenarèze; historisch: een deel van het koninkrijk Navarre en Bearn, ja van de saus, en dus: een land van eten en drinken: Gascogne, met d'Artagnan als de beroemdste Gersois. De door Breughel verbeelde droom middeleeuws luilekkerland waaraan in Nederland Kockengen, Koekange en… de Efteling herinneren.

En nu terug naar St Lucia. Bij een copieuze maaltijd wordt door de Gersois na de tweede of derde gang een glas ijskoude blanke [nog niet op eikenhout gerijpte] armagnac van royaal veertig procent alcohol in een slok achterover geslagen: je voelt het naar beneden schroeien om, jawel: ruimte te maken voor de volgende gang, vandaar de naam: un trou Gascon. Het gebruik is ook tot St Lucia doorgedrongen: de kust van het eiland kent vele kreken en inhammen. In het noorden vlak onder de Rodney baai en stad Gros Islet is een inham die trou Gascon heet.
Een aanrader voor wie zich in het buiten Frankrijk gesproken Frans wil verdiepen zijn beide hieronder genoemde kronnjuwelen van M. van Willigen-Sinemus. Als smaakmaker hieronder wat krenten uit de pap.

Zwitserland
a vendre: maison d’habitation avec rural et un ouvrier de vigne, - je krijgt er geen lijfeigene bij; een ouvrier is ca 3.5ha, de omvang ven aan stukje grond dat een arbeider op een dag kon omploegen.
Canada
Een robineux, hangt aan de kraan: een dronkelap.
Ook carrelage heet hier tuile [vgl NL tegel, het Latijns tegula, tegere: bedekken].
Het vloeken is gekerstend, men roept: sacre, baptême, calvaire.
Partir pour la famille, niet op reis gaan maar zwanger, ook: être en balloune.
Mon chien est mort, - zegt ook wie nooit een hond had: oververmoeid niet verder kunnen.
Droomvrouw als nadenkertje: elle prend sa douche sans se mouiller les pieds.
Merde! C’est le friforolle, - shit, het is een free for all].
In het Frans is verge: roede, penis, in Canada koop je a la verge geen lulkoek maar snoeren en stoffen per meter.
Wallonië
Invloeden van het oud-Frans en het Vlaams, de vreemdste combi's zoals: kopen à pouf [pof].
Een smeerpijp: le snottebel [zoals ik in Intermarché ooit een Nederlandse om een schrijfhout hoorde vragen: vous avez le Pen?].
J’ai laissé de l’appétit au fond du plat: ik lust nog wel wat.
Je ne suis pas pendu à un clou pour l’aider: geen manusje van alles, niet van zessen klaar.
Een pissine / piessien: geen zwembad maar een urinoir
Vidange: niet olieverversen maar statiegeld.

Het meest creatieve Frans vinden we in…. Afrika
een bromfiets in Mali: un vélo poum-poum
een krasse oude man in Kameroen: un vieux capable
de geliefde van een getrouwde vrouw in Benin: sous-marin
je wettige echtgenote in West-Afrika: premier bureau; je maîtresse: deuxième bureaux
palmwijn in Senegal: quatre fois cing = vin[gt]; stinkvoeten: camembérer; sandalen: labbé
Ivoorkust: opscheppen: faire le ronron; scharrelkip: poule bicyclette; koopvrouw: mama-Benz
Kongo: kip in cellofaan: cadavre; met vrouwen niet kieskeurige man: tout-terrrain,
aan het eind terug naar het begin: L'Origine du Monde [Gustave Coubert, 1866] - de vagina: pays-bas

verder lezen:
Herman Pleij, Dromen van Cocagne, middeleeuwse fantasieën over het volmaakte leven [1997]
M.van Willigen-Sinemus, Dat andere Frans [uitg. De werelt, 2001] en van dezelfde auteur het zo mogelijk nog meer belangwekkende De vreemde bouwstenen van het Frans, dat in 1999 bij dezelfde uitgeverij verscheen en dus eveneens helaas alleen - en dan ook sporadisch - antiquarisch verkrijgbaar.
Bij dezelfde uitgeverij verschenen ook 5 drukken van het hilarische boekje Taboularium, lijst van met beleid te gebruiken Franse woorden en uitdrukkingen met hun vertaling in en uit het Nederlands. 
Gersoise gerechten, wijnen en andere dranken zijn in Parijs met een ster vertegenwoordigd in Au trou Gascon: http://www.alaindutournier.com/wp/autrougascon/

[XI 2013]